Phần 1: Tóm tắt nội dung

Đoạn trích “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm định nghĩa hình ảnh Đất Nước vô cùng gần gũi và thiêng liêng, gắn liền với văn hóa, lịch sử và đời sống bình dị của nhân dân qua những hình ảnh quen thuộc như: miếng trầu, câu chuyện mẹ kể,... Tác giả khẳng định rằng giang sơn này được dựng xây và gìn giữ bởi những con người vô danh nhằm khẳng định vai trò của nhân dân ta trong việc hình thành và bảo vệ bờ cõi. Bằng giọng thơ suy tư và đậm đà bản sắc dân tộc, tác phẩm khẳng định tình yêu quê hương đất nước qua những hành động thiết thực. Tác phẩm mang đến niềm tự hào và ý thức trách nhiệm cho mỗi cá nhân đối với quê hương qua từng thời đại. 

Phần 2: Cảm nhận cá nhân

“Khi còn là một học sinh cấp 3, em đã được biết rất nhiều tác phẩm hay và ý nghĩa và mỗi tác phẩm đều đọng lại trong em rất nhiều các xúc cảm khác nhau. Phải thật tâm nói rằng các nhà văn, nhà thơ thực sự rất tinh tế trong việc bày tỏ được tâm tư của bản thân vào những tác phẩm của mình để có thể lôi kéo được người đọc cuốn theo dòng suy nghĩ ấy. Và kết quả như mọi người đều có thể thấy rằng các tác phẩm mà mỗi học sinh hay những độc giả biết đến đều giúp họ có cái nhìn rất khác về cuộc sống, những tác phẩm giúp họ nhận ra được mục tiêu, trách nhiệm của bản thân trong cuộc sống. Mỗi một người đều có một hoặc nhiều tác phẩm được coi là tượng đài trong ký ức của bản thân. Bản thân em cũng thế. Khi được học đến tác phẩm “Đất nước” của Nguyễn Khoa Điềm trong sách giáo khoa Văn lớp 12, em mới thực sự tưởng tượng được mảnh đất và con người Việt Nam đẹp đến mức nào. Vì dù cho đó có đang là thời chiến tranh ở ngày xưa, hay đã là thời bình vào ngày nay, dù còn khó khăn hay đã đủ đầy thì tình cảm lãng mạn của đất nước Việt Nam đều được giữ nguyên và không thay đổi. Kể một chút về nhà văn Nguyễn Khoa Điềm, ông là thi sĩ của một thế hệ nhà thơ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Ông sinh năm 1943 tại Thừa Thiên - Huế trong một gia đình trí thức có truyền thống yêu nước và cách mạng. Sau khi tốt nghiệp Khoa Văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1964, ông trở vào Nam hoạt động trong phong trào sinh viên của thành phố, xây dựng căn cứ địa, viết báo, làm thơ. Sau khi đất nước thống nhất, ông tiếp tục hoạt động chính trị, nghệ thuật ở Thừa Thiên - Huế. Phong cách thơ của Nguyễn Khoa Điềm là sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và những suy tư sâu sắc của một trí thức về đất nước, con người Việt Nam. “Trường ca Mặt đường khát vọng” được tác giả viết năm 1971 tại chiến khu Trị - Thiên, ông viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ thành thị ở Nam chiến khu tạm thời của núi rừng, đất đai và sứ mệnh của các thế hệ. , xuống đường chống lại sự tấn công của đế quốc Mỹ. Đoạn trích “Đất nước” thuộc phần đầu chương V của sử thi. Đoạn thơ miêu tả một quê hương giản dị, gần gũi, có thể cảm nhận được trong nhiều lĩnh vực của đời sống. Thể hiện cảm xúc mới của tác giả thông qua cái đẹp. tìm thấy trong lòng đất một cách sâu sắc về nhiều mặt, ý tưởng “Đất nước của nhân dân” xuyên suốt đoạn thơ là vậy.”

(Sinh viên Trần Nguyễn Diệu Linh - Xem đầy đủ bài cảm nhận tại đây)

““Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi

Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa...” mẹ thường hay kể

Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn

Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc

Tóc mẹ thì bới sau đầu

Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn

Cái kèo, cái cột thành tên

Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng

Đất Nước có từ ngày đó...

Đất là nơi anh đến trường

Nước là nơi em tắm

Đất Nước là nơi ta hò hẹn

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm

Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc”

Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi”

Thời gian đằng đẵng

Không gian mênh mông

Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ

Đất là nơi Chim về

Nước là nơi Rồng ở

Lạc Long Quân và Âu Cơ

Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng

Những ai đã khuất

Những ai bây giờ

Yêu nhau và sinh con đẻ cái

Gánh vác phần người đi trước để lại

Dặn dò con cháu chuyện mai sau

Hằng năm ăn đâu làm đâu

Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ

Trong anh và em hôm nay

Đều có một phần Đất Nước

Khi hai đứa cầm tay

Đất Nước trong chúng mình hài hòa nồng thắm

Khi chúng ta cầm tay mọi người

Đất nước vẹn tròn, to lớn

Mai này con ta lớn lên

Con sẽ mang đất nước đi xa

Đến những tháng ngày mơ mộng

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó san sẻ

Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời...

Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu

Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái

Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại

Chín mươi chín con voi góp mình dựng Đất tổ Hùng Vương

Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm

Người học trò nghèo giúp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên.

Con cóc, con gà quê hương cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh

Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm

Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi

Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha

Ôi Đất Nước sau bốn ngàn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta...

Em ơi em

Hãy nhìn rất xa

Vào bốn ngàn năm Đất Nước

Năm tháng nào cũng người người lớp lớp

Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta

Cần cù làm lụng

Khi có giặc người con trai ra trận

Người con gái trở về nuôi cái cùng con

Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh

Nhiều người đã trở thành anh hùng

Nhiều anh hùng cả anh và em đều nhớ

Những em biết không

Có biết bao người con gái, con trai

Trong bốn ngàn lớp người giống ta lứa tuổi

Họ đã sống và chết

Giản dị và bình tâm

Không ai nhớ mặt đặt tên

Nhưng họ đã làm ra Đất Nước

Họ giữ và truyền cho ta hạt lúa ta trồng

Họ truyền lửa cho mỗi nhà từ hòn than qua con cúi

Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói

Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân

Họ đắp đập be bờ cho người sau trông cây hái trái

Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm

Có nội thù thì vùng lên đánh bại

Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân

Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại

Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi”

Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội

Biết trồng tre đợi ngày thành gậy

Đi trả thù mà không sợ dài lâu

Ôi những dòng sông bắt nước từ lâu

Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát

Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác

Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi. [...]”

Xuyên suốt đoạn thơ là những những hình ảnh “Đất nước” được hình thành và xuất hiện vô cùng đẹp trong những câu chuyện dân gian “ngày xửa ngày xưa” mẹ thường hay kể; với những truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc như “ăn trầu”, “búi tóc”,..Với quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông; với quá trình lao động sản xuất của cha ông “cái kèo cái cột thành tên”, “một nắng hai sương”. Rõ ràng rằng Nguyễn Khoa Điềm đã có được cái nhìn rất mới về cội nguồn của đất nước: đất nước bắt nguồn từ chiều sâu văn hóa, lịch sử và truyền thống dân tộc. Đất nước là không gian gắn với cuộc sống của mỗi người, của anh và của em, là nơi hẹn hò của anh, em, của chúng ta “nơi ta hẹn hò”, “nơi anh đến trường”, “nơi em tắm”. Không gian mênh mông với rừng vàng biển bạc, là nơi “dân mình đoàn tụ”, là nơi ta được sinh ra, lớn lên. Thời gian lịch sử của đất nước được nhìn xuyên suốt mạch thời gian từ quá khứ đến hiện tại và đến tương lai. Suy tư về trách nhiệm của mỗi cá nhân với đất nước: “Phải biết gắn bó và san sẻ”, đóng góp, hi sinh để góp phần dựng xây đất nước. Qua cái nhìn toàn diện của nhà thơ, đất nước hiện lên vừa gần gũi, thân thuộc lại vừa thiêng liêng, hào hùng và trường tồn đến muôn đời sau. Nên cho dù sau này ta có rời xa đất nước, dù có đi đến những mảnh đất khác để thực hiện và hoàn thành ước mơ thì ta đều muốn quay về quê hương của mình. Thiên nhiên của đất nước không phải đơn thuần là sản phẩm của tạo hóa mà hơn hết nó là một phần máu thịt của cha ông ta ngày trước, nên nếu nhận định đất nước Việt Nam là mảnh đất do cha ông tạo nên không hề sai. Tình nghĩa thủy chung, thắm thiết “núi Vọng Phu”, “hòn Trống Mái”; những trận chiến để bảo vệ đất nước trong “chuyện Thánh Gióng”; về cội nguồn thiêng liêng ở “đất tổ Hùng Vương”; có cả truyền thống hiếu học “núi Bút non Nghiên”; cả những hình ảnh đất nước tươi đẹp như “con cóc”, “con gà”... và những cuộc di dân khai phá đất nước. Đó đều là những vẻ đẹp, là niềm kiêu hãnh của mỗi người con Việt. Nhất là với bề dày lịch sử 4000 năm của dân tộc được tạo nên từ mồ hôi và cả chính xương máu của nhân dân. Họ là những người con trai, con gái bình dị nhưng luôn thường trực tình yêu nước, họ vừa lao động sản xuất vừa hăng hái chiến đấu. Tác giả nhấn mạnh đến những con người vô danh làm nên lịch sử, khẳng định vai trò của mỗi cá nhân với lịch sử dân tộc. Nhân dân là những người đã tạo ra và giữ gìn những giá trị vật chất, tinh thần cho đất nước: văn hóa: “truyền hạt lúa”, “truyền lửa”, “truyền giọng nói”, “gánh theo tên xã, tên làng”, ... Từ đó xây dựng nền móng phát triển đất nước lâu bền. Tư tưởng cốt lõi là tư tưởng đất nước của nhân dân: “Đất nước này là đất nước của nhân dân Đất nước của nhân dân đất nước của ca dao huyền thoại.” Đất là nơi đến cả “Chim” cũng phải “về” và nước là nơi mà “Rồng” cũng phải “ở” thì lẽ nào chúng ta – là con Rồng Cháu Tiên mà lại không trở về? Không có lý do nào chính đáng cho việc chúng ta chối bỏ quê hương của mình. Đến cả bây giờ, khi thế giới đã hòa bình, chúng ta vẫn bị những thành phần phản nước đánh động, gây mất an toàn, làm dân ta quan ngại và bị ảnh hưởng tới đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần. Hay trên các mạng xã hội, vẫn còn việc xuất hiện nhiều các câu từ nhằm xúc phạm, chia cắt tính đoàn kết dân tộc của chúng ta. Điều đó đáng bị lên án vô cùng. Nhưng người con Việt đã có những hành động phản bác và cho chúng thấy rằng: Thế hệ trẻ ở Việt Nam sẽ không vì ích lợi bản thân mà trốn tránh, đánh đồng hay theo phe chúng. Điển hình như có rất nhiều bạn trẻ đã không ngần ngại việc chuẩn bị ra quân khi Trung Quốc muốn qua Việt Nam nhằm chiếm những nguồn tài nguyên của ta, học nói rằng khi đất nước cần họ sẽ luôn sẵn sàng để chiến đấu. Còn trên các mạng xã hội, các bạn trẻ sẵn sàng đáp trả lại những lời phẩm một cách mạnh mẽ và đính chính với chúng về việc nước Việt Nam ta mạnh mẽ và đoàn kết như thế nào. Qua đó ta có thể thấy tất cả các thế hệ nói chung và thế hệ trẻ nói riêng đều luôn muốn hòa bình và khi đất nước cần họ vẫn sẵn sàng đứng lên để bảo vệ tính độc lập – tự do – hạnh phúc của Việt Nam. Em luôn luôn nhớ và vô cùng tự hào về mảnh đất và con người của đất nước hình chữ S xinh đẹp này. Đoạn thơ thể hiện cách nhìn mới mẻ, độc đáo về đất nước trên nhiều góc độ khác nhau: về văn hóa, lịch sử, địa lí... Đất nước ấy thể hiện qua tâm hồn con người: biết yêu thương, biết quý trọng trọng tình nghĩa, công sức và biết chiến đấu vì đất nước. Tư tưởng đất nước nhân dân của Nguyễn Khoa Điềm có sự kế thừa và phát triển trong thời đại mới, thời đại chống Mỹ cứu nước.. Nguyễn Khoa Điềm sử dụng giá trị nghệ thuật giọng thơ trữ tình, chính trị đằm thắm, dạt dào cảm xúc, sử dụng hình ảnh, yếu tố văn học, văn hóa dân gian... Đoạn thơ như là một lời nhắc nhở cho thế hệ tương lai nhớ rằng: đất nước luôn dung dị, gần gũi và tồn tại trong cuộc sống hằng ngày của mỗi người, vì vậy, chúng ta hãy thể hiện lòng yêu nước của mình từ những hành động nhỏ nhất. “Đất nước” đã truyền cảm hứng, nâng cao nhận thức hướng em tới lối sống tích cực, trách nhiệm với xã hội, khơi dậy ý chí, khát vọng cống hiến, xây dựng và phát triển đất nước Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc. Qua đoạn thơ đó ta có thể thấy được việc đọc sách quan trọng và đem lại cho ta những lợi ích xứng đáng như thế nào đối với cuộc sống của chính chúng ta.”

(Sinh viên Phạm Nguyễn Trúc My - Xem đầy đủ bài cảm nhận tại đây)

Phần 3: Định hướng đọc

Việc nghiên cứu tác phẩm hỗ trợ người học chủ động tích lũy tri thức và phát triển năng lực để đáp ứng các chuẩn đầu ra (CLOs) được quy định tại Đề cương chi tiết của các học phần: Lịch sử văn học Việt Nam, Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945-1975...

Bên cạnh đó, việc đọc sách giúp người học trau dồi các kỹ năng cần thiết, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ và thúc đẩy tinh thần tự học suốt đời.

Phần 4: Hướng dẫn tìm đọc

Tên sách: Đất Nước

Tác giả: Nguyễn Khoa Điềm

Nhà xuất bản: Giáo dục

Vị trí sách: TV1 NG527Đ-đ. Thư viện Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, An Dương Vương, Lầu 2